Bootvluchtelingen? (Vrij Nederland)

Afbeeldingsresultaat voor vrij nederland

(Bijdrage aan rubriek #DeOplossers)

Italiaanse bisschoppen lieten vorig jaar becijferen dat in de afgelopen twintig jaar zeker 20.000 Afrikaanse bootvluchtelingen op hun overtocht naar Europa zijn verdronken. En er komen er steeds meer bij. Volgens de VN kwamen in 2014 ruim 3.500 bootvluchtelingen om en is 2015 hard op weg dat macabere aantal te overtreffen. Hoe kunnen we dat voorkomen?

Tekst Redactie Vrij Nederland

Hoogleraar internationaal vluchtelingenrecht Marjoleine Zieck en onderzoeker Tom de Boer schrijven: ‘Zolang het vrijwel onmogelijk is om Europa op een legale manier binnen te komen, zullen vluchtelingen in bootjes blijven stappen.’ Zij pleiten voor het openen van legale kanalen. ‘Fort Europa moet bereikbaar worden voor vluchtelingen, bijvoorbeeld door offshore processing. Daarbij bied je vluchtelingen de mogelijkheid al vóór hun vertrek naar Europa een asielaanvraag in te dienen.’ De Europese Commissie lijkt voorzichtig voorstander van deze aanpak. Eurocommissaris Avramopoulos opperde vorige week EU-kantoren en -ambassades in landen van herkomst open te stellen voor asielaanvragen.

Econoom Paul Teule wijst op een ‘stuitende dubbelhartigheid’ van veel Europeanen. ‘De reden dat mensen naar Europa vluchten is onze vraag naar laaggeschoolde arbeid.’ Gewapende conflicten in Noord-Afrika zorgen tijdelijk voor extra groei van het aantal vluchtelingen, maar de échte oorzaak vormen pull-factoren vanuit Europa. ‘De Europese middenklasse en Europese werkgevers jagen de vraag naar laagbetaald werk aan: schoonmakers, landarbeiders, babysitters.’ Volgens Teule kan ontwikkelingshulp die stroom niet afremmen. ‘Uit onderzoek blijkt: hoe welvarender een Afrikaans land en hoe beter de infrastructuur, hoe gemakkelijker mensen kunnen wegkomen. Pas als de Europese economie volledig instort, stopt de migratie.’ Teule stelt voor migratie beter te reguleren. ‘Wij willen dat migranten komen om voor ons te werken. Erken dat nu eens! Bovendien blijkt uit veel studies dat mensen eerder teruggaan naar hun eigen land als je het gemakkelijker maakt om hier legaal aan de slag te gaan.’
Ook jurist Maarten den Heijer meent dat Europeanen boter op het hoofd hebben. Hij wijst erop dat Europese politici terughoudend zijn met grootschalige reddingsoperaties op zee omdat daarvan een aanzuigende werking zou uitgaan. ‘Dat ondersteunt de hypothese dat het aantal doden daalt als we bereid zijn meer migranten toe te laten.’ Hij stelt voor een Europese migratieregeling op te tuigen naar Amerikaans voorbeeld (loting) of het Australische puntensysteem, waarbij migranten met specifieke vaardigheden een tijdelijk werkvisum kunnen krijgen. Om de huidige vluchtelingenstroom uit Syrië te reguleren, denkt hij aan ‘een humanitair visum dat in de regio van oorsprong kan worden aangevraagd.’

Volgens politicologe Saskia Baas, die onderzoek doet in Libanon en Turkije, kan Nederland veel meer doen om de humanitaire crisis in vluchtelingenkampen in Noord-Afrika af te wenden. ‘Het is schandalig en gênant dat Nederland niet meer dan vijfhonderd oorlogsvluchtelingen per jaar uitnodigt om legaal hierheen te komen. Ik krijg dat in de vluchtelingenkampen niet uitgelegd.’

Om op korte termijn nog meer te doen tegen het aantal verdronken bootvluchtelingen moeten de carrier sanctions in het Schengen-gebied zo snel mogelijk worden afgeschaft, zegt juriste Evelien van Roemburg. ‘Transportbedrijven krijgen een boete als ze illegalen vervoeren en zijn daarnaast verantwoordelijk voor hun terugkeer.’ Dat leidt tot de ‘perverse situatie’ dat asielzoekers maar twee keuzes hebben: of geen asiel aanvragen, of met een malafide vervoerder – letterlijk – in zee gaan. ‘Deze levensgevaarlijke smokkelaars vragen hoge bedragen en dumpen vervolgens mannen, vrouwen en kinderen midden op zee om die boetes te ontlopen.’
Ook politicologe Polly Pallister-Wilkins meent: ‘Mensensmokkel is een rechtstreeks gevolg van dubbelzinnig Europese beleid.’ Mensensmokkelaars zijn de lachende derde. ‘Ze zullen denken: dankjewel EU! Jullie hebben nieuwe kansen voor ons gecreëerd!’ Volgens haar ligt de enige oplossing besloten in verregaande Europese integratie. ‘Sinds de invoering van het Schengen-verdrag hebben we behoefte aan een gemeenschappelijke grensbewaking en een gemeenschappelijk migratiebeleid. Maar die zijn er nooit gekomen.’
Zieck en De Boer wijzen erop dat de Italiaanse missie om bootvluchtelingen te redden sinds eind vorig jaar is overgenomen door het Europese Frontex. ‘Maar Frontex beperkt zich tot een klein gebied, heeft een aanzienlijk lager budget, een minieme staf en geen search and rescue tot doel. Dat is moreel niet te verantwoorden, temeer omdat het grootste deel van de bootvluchtelingen uit Syrië, Libië en Eritrea komt en in Europa recht heeft op asiel. Frontex moet zo snel mogelijk worden omgevormd zodat het onnodig verdrinken van vluchtelingen wordt voorkomen.’

Archeologe Eva Mol zoekt een oplossing in de oudheid. ‘De Middellandse Zee was lange tijd een verbindend element tussen alle omringende gebieden. De zee vormde het centrum van het Romeinse, het Byzantijnse en het Ottomaanse Rijk. Niet voor niets spraken de Romeinen over Mare Nostrum, “onze zee”. Nu is de Middellandse Zee gedegradeerd tot een grens die van niemand is.’ Volgens Mol kunnen we veel leren van de Romeinse zienswijze: ‘Ik stel voor het Mare Nostrum-gevoel terug te halen: het idee dat de zee van ons allemaal is en een gedeelde verantwoordelijkheid vormt.’

Filosoof Martijn Stronks sluit zich daarbij aan. Hij ziet momenteel twee dominante zienswijzen op de bootvluchtelingen: ‘De een meent dat het de eigen verantwoordelijkheid is van de migrant. De ander ziet de bootvluchteling als lemming die geen keuze heeft en zichzelf in een ravijn stort als hij niet wordt tegengehouden.’ De filosoof: ‘Wat het begin van elke oplossing in de weg staat, is dat Europa dit probleem ziet als menselijke tragedie, en niet als Europees probleem. De eerste stap is dat we de verantwoordelijkheid aanvaarden.’

Volgens juriste Nienke van der Have moet daarvoor ook een juridisch obstakel worden weggenomen. ‘Op zee vallen vluchtelingen buiten de jurisdictie van landen. Dat betekent dat geen staat verplicht is hun mensenrechten te waarborgen.’ Haar oplossing: ‘Rek het begrip jurisdictie op, waardoor landen verplicht worden mee te werken aan het redden van vluchtelingen.’